Ayak Anatomisi - Kemikler, Eklemler, Kaslar, Sinirler

Kemikler:

Tarsal kemikler (7 tane):

• Os cuboideum
• Os calcaneus - Topuk kemiği
• Os cuneiforme - 3 tane
• Os naviculare
• Os talus - Ayak bileği ekleminin hemen altındadır

Talus:

• Talus, ayaktaki en büyük ikinci tarsal kemiktir.
• Kalkaneus, navikula, fibula ve tibia ile eklem yapar.
• Talus, yaklaşık “%60” oranında hyalin kıkırdak ile kaplıdır.
• Üç arterin talus’a olan arteriyel katkılarına rağmen ‘avasküler nekroz’a karşı duyarlıdır.

Kalkaneus:

• Talusun altında en büyük tarsal kemik olan kalkaneus bulunur.
• Talus ve küboid ile eklem yapar.
• Aşil tendonu bu kemiğe tutunur.
• Vücut ağırlığının yaklaşık yarısı subtalar eklem ve kalkaneus’da taşınır, ağırlık duruş esnasında iki ayağa eşit olarak dağılır.

Küboid:

• Küboid kemik, doğumdan sonra 6.-9. aylarda kemikleşen, küp şeklinde bir kemiktir.
• kalkaneus, lateral kuneiform ve 4.-5. metatarsallarla eklem yapar.
• Kuboid kemiğin inferolateralinde, peroneus longus tendonu bulunan bir sulkus vardır.

Kuneiform:

• Kuneiform kemikler, navikula ve 1-3. metatarsallarla eklem yapar ve kilit taşına benzeyen bir kemer oluşturur.
• Medial kuneiform en büyük kuneiform kemiktir ve ilk metatarsal eklemli fasetler bulunur.
• Önemli olarak, Lisfranc ligament kompleksi, 2. metatarsalın tabanına uzanan medial kuneiformun distal/lateral yönünde bağlanır ve ambulasyonunda 2. metatarsal içine eksenel büyük bir yük iletir.

Metatarsal kemikler:

• 5 tanedir.
• Tarak kemikleri de denir.

Falankslar:

• 14 tanedir.
• Ayak parmak kemikleridir.
• Başparmak iki, diğer parmaklar üçer tane falanksa sahiptir.

Sesamoid kemikler:

Ayakta ayrıca sesamoid kemikler bulunur. Bu kemikler stabilite ve fonksiyonu geliştirmeye katkı sağlayarak ayak anatomisi nde önemli yeri vardır. İki sesamoid (susamsı) kemik, 1. metatarsal kemiğe yakındır. Her iki sesamoid kemik de fleksor halusis brevis tendonu içerisindedir. Sesamoid kemiklerden biri 1. metatarsalın lateralinde iken diğeri genellikle medialinde bulunur. Bazı kişilerde, 1. metatarsal falanks eklemine yakın sadece tek bir sesamoid kemik bulunabilir.

Eklemler (Büyük):

Subtalar Eklem (Art. Subtalaris - Art. Talocalcanea):

• Talus ve kalkaneus kemikleri arasındaki eklemdir.
• Plana tipi eklemdir.
• Her kemikte üçer olmak üzere, 6 fasetten oluşur.
• Eversiyon ve inversiyon hareketlerinin büyük bölümü burda gerçekleşir.

Chopart (Art. Tarsi Transversa):

• Talonavikular ve kalkaneokuboid eklem olmak üzere iki eklemden oluşur.
• Kalkaneokubiod eklem spring ligamenti üzerinde barındırır ve bu ligamentin kopması durumunda ayakta pes planus gözlemlenir.
• Arka ile orta ayak bölümlerini birleştirir.
• Fransız cerrah Francois Chopart’tan adını almıştır.
• Ayak amputasyonunda kullanılır.

LisFranc (Art. Tarsometatarsales):

• Ayağın ön ve orta bölümünde kavşak görevindedir.
• Tarsometatarsal eklemlerden meydana gelir.
• Plana tip eklemlerdir.
• Adını Fransız cerrah Jacques LisFranc de Saint-Martin’den alır.
• Ayak amputasyonunda kullanılır.

Metatarsophalangeal (Art. Metatarsophalangea):

• Elipsoid tio eklemlerdir.
• 1. metatarsofalangeal eklemin yaralanmasına turf toe adı verilir.

Önemli Ligamentler:

Lig. collaterale mediale (lig. deltoideum):

• Lateral malleol ile tarsal kemikler arasında uzanır.
• Ayağın aşırı eversiyonunu önler.

Lig. collaterale laterale:

• Lateral malleol’den başlar.
• Ayağın aşırı inversiyonunu önler.

Lig. calcaneonaviculare plantare (spring ligament)

• Talus başını alttan destekler.
• Arcus longitudinalis medialis’i korumada etkilidir.
• Bu ligament koparsa pes planus (düz tabanlık) meydana gelir.

Ayak Embriyolojisi:

Gebelikte 4 ile 8. haftalar arasında, iskelet, ektoderm kaplı mezenkimal hücrelerin uzuv tomurcuklarına doğru ilerleyerek gelişmeye başlar. Mezenkimal hücreler kemikler, kaslar, tendonlar ve ligamentlerde gelişir ve ektoderm cilde yol açar.

Gelişim yönü proksimalden distale, anteriordan posteriora , dorsalden ventrale doğrudur ve ayak yaklaşık 4,5 hafta gibi bir sürede meydana gelir. Kemikleşme merkezleri 9. haftaya kadar meydana gelir ve gebelik boyunca gelişimini sürdürür. Ayak kemiklerinin bir kısmı doğumda kıkırdak yapıdadır ve anlatıldığı gibi bebeklik ve çocukluk döneminde kemikleşir.

Ayakta Dolaşım:

Anterior Tibial Arter:

• Derin fibular sinir (N. fibularis profundus) ile birlikte seyreder.
• Ayak sırtında 1. metatarsal aralıkta a. dorsalis pedis adını alır.
• Pulpasyonu ekstansör hallusis longus ile ekstansör digitorum longus tendonları arasından alınır.

Posterior Tibial Arter:

• Tibial sinir ile birlikle aşağıya doğru seyreder.
• Pulpasyonu medial malleol arkasından alınır.
• Ayak tabanında medial ve lateral plantar arter olarak ikiye ayrılır.

Sinirler:

Ayağın inervasyonundan n. saphenus, n.fibularis superficialis, n.fibularis profundus, n.plantaris medialis, n.plantaris lateralis ve kalkaneal sinirlerin dalları sorumludur.

N. Saphenus

• Femoral sinirin bir dalıdır.
• Ayak ve ayak bileğinin medialindeki duyuyu alır.
• Aşil tendon rekonstrüksiyonu sırasında zarar görebilir.
• Yaralanması ayak arka-medialinde ağrı ve yanma gözlemlenir.

N. Peroneus (fibularis) Superficialis:

• Bacağın lateralinde seyreder.
• Kısa ve uzun peroneal kasları inerve eder.
• 1. metatarsal aralık hariç ayak sırtı ve bacağın ön yüzü duyusunu alır.

N. Peroneus (fibularis) Profundus:

• Anterior tibial arter ile birlikte bacağın ön kısmında seyreder.
• Anterior tibial kas, ekstansör hallusis longus, ekstansör digitorum longus, peroneus tertius ve ekstansör digitorum brevis kaslarını uyarır.
• 1. ve 2. parmaklar arası duyuyu alır.

N. Suralis:

• N. cutaneus surae medialis ile lateralis’in birleşmesiyle meydana gelir.
• V. saphena parva ile bacağın arka kısmında seyreder.
• Ayak dış ve bacak arka-dış bölümünün duyusunu alır.

Kaslar:

Ayağın hareketini sağlayan kaslar ekstrinsik (dışından kaynaklanan) ve intrinsik (tamamen ayağın içinde yer alan) şeklinde ayrılabilir. Ekstrinsik kaslar ayrıca anterior, posterior ve lateral olarak ayrılır. İntrinsik kaslar ise ikiye ayrılır; dorsal ve plantar. Plantar kaslar da daha sonra dört katmana ayrılabilir.

Ekstrinsik Kaslar

• Anterior Bölge
  • M. Tibialis anterior - Ayağa ekstansiyon ve inversiyon yaptırır.
  • M. Extensor hallucis longus - Baş parmağa ve ayağa ekstansiyon yaptırır.
  • M. Extensor digitorum longus - 2-5. parmaklara ve ayağa ekstansiyon yaptırır.
  • M. Peroneus tertius - Ayağa ekstansiyon ve eversiyon yaptırır.
• Posterior Bölge
  • Yüzeyel 
    • M. Gastrocnemius - Ayağa ve bacağa fleksiyon yaptırır.
    • M. Soleus - Ayağa fleksiyon yaptırır.
    • M. Plantaris
  • Derin (posterior/medial)
    • M. Tibialis posterior - Ayağa inversiyon ve fleksiyon yaptırır.
    • M. Flexor hallucis longus - Ayağa ve baş parmağa fleksiyon yaptırır.
    • M. Flexor digitorum longus - 2-5. parmaklara ve ayağa fleksiyon yaptırır.
• LateralBölge
  • M. Peroneus longus - Ayağa eversiyon ve fleksiyon yaptırır.
  • M. Peroneus brevis - Ayağa eversiyon ve fleksiyon yaptırır.

İntrinsik Kaslar

• DorsalBölge
  • M. Extensor digitorum brevis - N. fibularis profundus tarafından uyarılan tek ayak kasıdır.
  • M. Extensor hallucis brevis
  • Mm. Interossei dorsales
• Plantar Bölge
  • Birinci Katman
    • M. Abductor hallucis
    • M. Flexor digitorum brevis
    • M. Abductor digiti minimi
  • İkinci Katman
    • M.Quadratus plantae
    • Mm. Lumbricales
  • Üçüncü Katman
    • M. Flexor hallucis brevis
    • M. Adductor hallucis
    • M. Flexor digiti minimi brevis
  • Dördüncü Katman
    • Mm. Interıssei plantares

Kaynak:

Robert MacGregor; Doug W. Byerly. - 2020 - Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Foot Bones